कक्षाकोठाको भारी कहिलेसम्म एक्लै तानिरहने ?

एउटा भिरालो र धुलाम्मे उकालो बाटोको कल्पना गर्नुहोस्। अगाडि एउटा एक्लो व्यक्ति बाक्लो सनपाटको डोरी समातेर पूरै तागत लगाइरहेको छ, घाँटी-कलर पसिनाले लथपथ छ, र काठको एउटा गह्रौँ गाडा घिसारिरहेको छ। भित्र भने तीस जना विद्यार्थीहरू बसिरहेका छन्। उनीहरू आराम साथ सुविस्ता पूर्वक बाटोतिर टोलाइरहेका छन्, यात्रा कहिले टुङ्गिएला भनेर पर्खिरहेका छन्।

दिउँसोको चार बज्दा सम्म गाडा तान्ने व्यक्ति शारीरिक र मानसिक रूपमा लखतरान भइसकेको हुन्छ। गाडाका यात्रुहरू भने फुत्त ओर्लिन्छन्, आङ तन्काउँछन्, र दिमागको एक थोपा पसिना पनि नबगाइ विद्यालयको ढोकाबाट बाहिरिन्छन्।

यो कुनै अतिरञ्जित व्यङ्ग्यचित्र होइन। यो नेपालका सयौँ कक्षाकोठाहरूको नियमित दैनिक तालिका हो।

पुस्तौँदेखि हामीले समर्पित शिक्षणलाई केवल शारीरिक धैर्य र सहनशीलतासँग तुलना गर्दै आएका छौँ। हाम्रा नजरमा “असल शिक्षक” ती हुन् जो नयाँ चक वा मार्कर लिएर आउँछन्, पोडियम सम्हाल्छन्, ४५ मिनेटको घण्टीभरि नरोकिई व्याख्यान दिन्छन्, र कक्षा भरिका कलिला दिमागहरूलाई आफ्नो इच्छाशक्तिको भरमा पाठ्यक्रमको भारी बोकाएर घिसार्छन्।

यो हेर्दा महान् देखिन्छ। अभिभावक-शिक्षक भेलामा यसले ताली पनि पाउँछ। तर बौद्धिक दृष्टिकोणले यो एउटा बन्द गल्ली मात्र हो। जब शिक्षकले नै सबै गह्रौँ भारी उठाउँछन्, तब विद्यार्थीको बौद्धिक क्षमताको विकास शून्य हुन्छ। यदि हाम्रा कक्षाकोठाहरूले नेपाली बालबालिकालाई परम्परागत उत्तरहरू पहिल्यै स्वचालित भइसकेको संसारका लागि तयार गर्ने हो भने, हामीले गाडाको डोरी छोड्नैपर्छ।

४५ मिनेटको एकल भाषण (मोनोलग) को जैविक पासो

परम्परागत व्याख्यान विधिको असफलता केवल कुनै दार्शनिक कमजोरी मात्र होइन; यो मानव जीव विज्ञानसँग नमिल्ने कुरा पनि हो।

एकजना जोसिला शिक्षकले पूरै गतिमा बोल्दा प्रतिमिनेट लगभग १३० देखि १५० शब्द बोल्न सक्छन्। तर, एउटा जिज्ञासु कलिलो मस्तिष्कले प्रतिमिनेट ४०० भन्दा बढी शब्दहरू प्रशोधन गर्न सक्छ। यसले गर्दा प्रत्येक ६० सेकेन्डमा मस्तिष्कमा झन्डै २५० शब्द बराबरको ठूलो बौद्धिक शून्यता पैदा हुन्छ।

त्यो खाली ठाउँ शिक्षकको अर्को वाक्य कुरेर चुपचाप बस्दैन। त्यो झ्यालबाट बाहिर फुटबल मैदानतिर भौँतारिन्छ, रफ कपीको छेउछाउमा केरकार गर्न थाल्छ, वा दिवास्वप्नमा हराउँछ।

विद्यार्थीहरूलाई केवल निष्क्रिय श्रोता बन्न बाध्य पार्नु उनीहरूको मस्तिष्कको प्राकृतिक बनावट विरुद्ध लड्नु जस्तै हो। केवल सुन्नु भनेको सिक्नु होइन; त्यो त ध्वनि तरङ्गहरू कानमा ठोक्किनु मात्र हो। हाम्रो समाजमा कसैले सन्तुलनबारे व्याख्या गरेको सुनेर मात्रै कुनै पनि बच्चाले साइकल चलाउन सिकेको छैन, र कुनै पनि विद्यार्थी वयस्कको एकल भाषणको दर्शक बनेर समालोचनात्मक सोचमा पोख्त हुन सक्दैन।

“अनुशासित” कक्षाको मृगतृष्णा

हाम्रा विद्यालयहरूमा हामी प्रायः यान्त्रिक आज्ञाकारितालाई वास्तविक सिकाइ सहभागिता सम्झने भूल गर्छौँ। शान्त कक्षालाई अनुशासित भनेर प्रशंसा गरिन्छ, तर धेरैजसो अवस्थामा त्यो मौनता उदासीनताको मुखुण्डो मात्र हुन्छ।

• बोर्डबाट चालीस जना बालबालिकाले हुबहु बुँदाहरू आफ्ना “फेयर कपी” मा सार्नु हेर्दा मिहिनेती देखिन सक्छ, तर वास्तवमा दिमाग स्वचालित (अटोपाइलट) मोडमा चलिरहेको हुन्छ।
• कक्षाभरिका विद्यार्थीलाई एकै स्वरमा पाठ्यपुस्तकका परिभाषाहरू घोक्न लगाउनु जोसिलो सुनिएला, तर यसले मौलिक सोचको कत्ति पनि माग गर्दैन।
• अघिल्लो बेन्चको एक जना जेहेन्दार विद्यार्थीलाई मात्र सोध्ने र बाँकी ३९ जनालाई दर्शक बनाएर राख्ने प्रक्रिया सिकाइ होइन; त्यो कक्षाकोठाको नाटक मात्र हो।

वास्तविक सहभागिता स्पष्ट देखिन्छ किनकि यसमा मानसिक घर्षण आवश्यक पर्छ। यो तब हुन्छ जब विद्यार्थीहरू दुईवटा पूर्वाग्रहपूर्ण ऐतिहासिक विवरणहरूको तुलना गरेर विरोधा भास पत्ता लगाउन बाध्य हुन्छन्। यो तब हुन्छ जब कसैले बोल्नुअघि प्रत्येक विद्यार्थीले आफ्नो अनुमान कपीमा टिप्छन्। यो तब हुन्छ जब कक्षालाई नमुना नगर कार्यपालिकामा विभाजन गरिन्छ—जहाँ एउटा पक्षले प्लास्टिक प्रतिबन्धको पक्षमा तर्क गर्छ भने अर्को पक्षले साना व्यापारीहरूको जीविकोपार्जनको बचाउ गर्छ। त्यो क्षणमा उनीहरू नागरिकशास्त्रको पाठ्यक्रम घोकिरहेका हुँदैनन्; उनीहरू वास्तविक जीवनसँग जुधिरहेका हुन्छन्।

शून्य-बजेटको प्रयोगशाला

जब-जब प्रगतिशील शिक्षण विधिको कुरा उठ्छ, पहिलो बहाना सधैँ उही हुन्छ: “हामीसँग स्रोत छैन”—हामीसँग स्मार्टबोर्ड छैन, रोबोटिक्स किट छैन वा सुविधायुक्त विज्ञान प्रयोगशाला छैन।

यो बहानाले महँगा उपकरणहरूलाई नै वास्तविक अन्वेषण ठानेको भान गराउँछ।

नेपालका प्रायः प्रत्येक विद्यालयको पहुँचमा पहिल्यै के-के छन्, हेरौँ त: विभिन्न तौल भएका नदीका चिल्ला ढुङ्गाहरूको झोला, भान्साबाट एक मुठी चना र राजमा, स्थानीय किराना पसलबाट पाइने पुराना कार्टुनका टुक्राहरू, वा चाप देखाउन बनाइएको प्लास्टिकको पानीको बोतल। यी कुनै कमजोर विकल्प होइनन्; यी त बालबालिकाको जिज्ञासा जगाउने वास्तविक र प्रयोगात्मक माध्यमहरू हुन्।

एक दशकअघि, आकाशबाट तस्बिर खिच्न हेलिकप्टर चार्टर गर्नुपर्थ्यो र हजारौँ डलरका उपकरणहरू चाहिन्थ्यो। आज बजारमा पाइने एउटा साधारण ड्रोनले नै त्यो काम आफैँ गर्छ। तथ्यहरू कण्ठ पार्ने, सुरक्षित राख्ने र जस्ताको तस्तै उतार्ने परम्परागत कामहरू प्रविधिले खोसिसकेको छ। यदि हाम्रा विद्यार्थीहरूले बोर्ड परीक्षाको पानामा पाठ्यपुस्तकको सारांश उतार्न मात्र जानेका छन् भने, उनीहरूको क्यारियर सुरु हुनुअगावै उनीहरूको सीप असान्दर्भिक भइसक्नेछ। तर जब उनीहरू भौतिक सामग्रीहरू प्रयोग गरेर निर्माण गर्छन्, परीक्षण गर्छन् र समस्या सुल्झाउँछन्, तब उनीहरू समस्या समाधानकर्ता बन्छन्।

‘4E’ : अन्वेषणको ढाँचा

सक्रिय सिकाइ भनेको अस्तव्यस्त वा अव्यवस्थित हुँदैन। यसका लागि सामान्य व्याख्यानभन्दा पनि गहन तयारी चाहिन्छ, जसले एक अनुशासित र स्वाभाविक चक्र पछ्याउँछ:

• Engage (संलग्न गराउने): नियम वा सूत्रहरू दिनुअघि नै विद्यार्थीहरूलाई कुनै वास्तविक समस्या वा चुनौतीमा प्रवेश गराउनुहोस्। उनीहरूलाई कठिनाइको प्रत्यक्ष अनुभव गर्न दिनुहोस्।
• Explore (अन्वेषण गर्ने): अलि पछाडि हटेर अवलोकन गर्नुहोस्। उनीहरूको सोच कहाँनिर चुक्यो? के कुरा बिग्रियो? त्यो असफलताले कस्ता प्रश्नहरू जन्मायो?
• Explain (स्पष्टीकरण दिने): सैद्धान्तिक अवधारणा वा सूत्रलाई निरस व्याख्यानका रूपमा होइन, उनीहरूले भर्खरै जुधेको समस्या हल गर्न आवश्यक अचूक औजारका रूपमा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• Execute (कार्यान्वयन गर्ने): उनीहरूलाई तुरुन्तै त्यो औजार कुनै नयाँ र अप्रत्याशित परिस्थितिमा लागू गर्न चुनौती दिनुहोस्।

जब विद्यार्थीहरू कुनै समस्यासँग जुधिसकेपछि मात्र सिद्धान्त आउँछ, तब त्यो स्पष्टीकरण कुनै नचाहिँदो बोझ जस्तो लाग्दैन। बरु, आफूले हल गर्न खोजिरहेको पहेलीको समाधान भेटिएजस्तै महसुस हुन्छ।

दुई पुराना बहानाहरूको अन्त्य

जब शिक्षकहरूलाई पोडियमबाट तल झर्न आग्रह गरिन्छ, प्रायः दुई परिचित आपत्तिहरू अगाडि आउँछन्:

“पाठ्यक्रम निकै लामो छ, कहिल्यै सकिँदैन।”

लगातार बोलेर पाठ्यपुस्तकका अध्यायहरू हतार-हतार सक्नु केवल प्रशासनिक भ्रम मात्र हो। यदि कुनै शिक्षकले निरन्तर पढेर र व्याख्या गरेर आठवटा पाठ “सकाउँछन्”, तर दुई हप्तापछि विद्यार्थीको दिमागबाट त्यसको ७० प्रतिशत कुरा हराउँछ भने, त्यहाँ कापीका पाना बाहेक केही पनि सकिएको हुँदैन। प्रयोगात्मक सिकाइले वास्तवमा दोहोर्‍याउने (रिभिजन) समय घटाउँछ किनभने वास्तविक बुझाइ दिमागमा दिगो रहन्छ।

“कक्षा माछा बजार जस्तै हल्लैहल्ला हुन्छ।”

किशोरकिशोरीहरू भएको पूरै सुनसान कक्षा गहिरो चिन्तनको सङ्केत विरलै हुन सक्छ। सक्रिय कक्षामा व्यवस्थित र अर्थपूर्ण आवाज निस्कन्छ: उत्तरबारे बहस गरिरहेका दुई बेन्चहरूको गुनगुन, सामग्रीहरूको आवाज, र मतभेदमा हुने तर्क-वितर्क। यसलाई व्यवस्थापन गर्न चिच्याइरहनु पर्दैन—केवल स्पष्ट नियम र हात उठाउने जस्ता साङ्केतिक बानीहरू भए पुग्छ, जसले केही सेकेन्डमै कक्षालाई पुनः शान्त बनाउन सक्छ।

३०/७० को परिवर्तन

विद्यालय रूपान्तरणका लागि कुनै मन्त्रालयको निर्देशन वा अन्तर्राष्ट्रिय अनुदान पर्खिरहनु पर्दैन। यो भोलि बिहान तपाईंको कक्षाकोठाको ढोकाबाटै सुरु हुन सक्छ।

३०/७० को नियमबाट सानो रूपमा सुरु गर्नुहोस्:

यस हप्ता कुनै एउटा मात्र पाठ रोज्नुहोस्। रातारात आफ्नो पूरै सत्रको पाठ्यक्रम फेर्ने प्रयास नगर्नुहोस्। केवल त्यो एउटा घण्टी लिनुहोस् र आफ्नो बोल्ने समयलाई कुल समयको ३० प्रतिशतमा सीमित गर्नुहोस्। बाँकी ७० प्रतिशत समय विद्यार्थीहरूको काममा लगाउनुहोस्—साना समूहमा विश्लेषण, समस्या समाधान, संरचित बहस र प्रयोगात्मक अभ्यास।

असल शिक्षकको पहिचान उनीहरूले कति राम्रो भाषण दिन्छन् भन्ने कुराले कहिल्यै निर्धारण गर्दैन। यसको मापन त उनीहरूले आफ्ना विद्यार्थीहरूलाई कत्तिको सोच्न बाध्य बनाउँछन् भन्ने कुराले गर्छ।

गाडाबाट ओर्लनुहोस्। डोरी उनीहरूको हातमा दिनुहोस्। उनीहरूलाई नै तान्न दिनुहोस्।

लेखकका बारेमा थप जानकारी : www.hemantnepal.com.np